بخش‌های کتابخانه
کتابخانه دانشگاهی، بخشی از نظام آموزشی، پژوهشی و تحقیقاتی دانشگاه است و مجموعه کتابخانه، مهم‌ترین منبع تأمین نیازهای اطلاعاتی جامعه دانشگاهی به‌شمار می‌رود که حاوی تازه‌ترین اطلاعات در زمینه‌های موضوعی گوناگون است. مجموعه‌سازی، فراهم‌آوری و تأمین منابع علمی مورد نیاز، از وظایف اصلی این بخش است.
کتابخانه مرکزی و مرکز اطلاع‌رسانی دانشگاه نیشابور شامل کتابخانه مرکزی (واقع در طبقه همکف دانشکده ادبیات) و کتابخانه دانشکده هنر (واقع در طبقه اول ساختمان آموزشی دانشکده هنر) است و در حال حاضر بیش از ۳۵٬۰۰۰ جلد کتاب دارد. این کتابخانه با تأمین منابع اطلاعاتی مورد نیاز و ارائه خدمات به دانشجویان، اعضای هیئت‌علمی، پژوهشگران و سایر ذی‌نفعان، نقش مهمی در پیشبرد تحقیق و پژوهش و تحقق اهداف دانشگاه ایفا می‌کند. این مرکز پاسخگوی نیاز حدود ۳٬۰۰۰ نفر از اعضای دانشگاه است؛ همچنین دسترسی به پایگاه‌های علمی فارسی و لاتین برای پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی فراهم است.
مدیریت اطلاعات کتابخانه‌ای با سامانه سیمرغ
کتابخانه مرکزی دانشگاه از سال ۱۳۹۲ برای مدیریت جامع اطلاعات کتابخانه‌ای، شامل ثبت، فهرست‌نویسی، امانت و جست‌وجوی منابع فارسی و لاتین، از نرم‌افزار تخصصی «سیمرغ» شرکت نرم‌افزار و سخت‌افزار ایران (نوسا) استفاده می‌کند. سامانه سیمرغ به‌عنوان یک شبکه کتابخانه‌ای، امکان جست‌وجوی منابع از طریق موضوع، نویسنده، عنوان و سایر مشخصات کتاب‌شناختی را برای مراجعان فراهم می‌سازد. نسخه جدید این سامانه، به‌ویژه در زمینه نگهداری منابع دیجیتال، در سال ۱۴۰۵ فعال شده است.
کتابخانه دیجیتال و اهمیت نسخه جدید سامانه
راه‌اندازی و پشتیبانی کامل نسخه جدید سامانه، به‌ویژه در بخش کتابخانه دیجیتال و آرشیو منابع، به دلایل زیر اهمیت دارد:
- همسویی با سیاست‌های کلان وزارت علوم: دیجیتالی‌سازی منابع و حذف تدریجی پایان‌نامه‌های چاپی.
- تسهیل دسترسی برخط: امکان مطالعه متن کامل پایان‌نامه‌ها و منابع پژوهشی از خارج از محیط دانشگاه، با توجه به گسترش آموزش مجازی.
- ارتقای شاخص‌های ارزیابی: ایجاد و توسعه کتابخانه دیجیتال به‌عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی در ارزیابی و رتبه‌بندی دانشگاه‌ها.
دانشگاه نیشابور از طریق شبکه داخلی، دسترسی به کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی را نیز فراهم کرده است. این دسترسی شامل بیش از ۴۱۱ هزار نسخه منبع دیجیتالی است که از آن جمله می‌توان به ۲۰ هزار نسخه تمام‌متن پایگاه نسخ خطی، ۳۹ هزار نسخه کتب چاپ سنگی، ۲۷۳ هزار نسخه مقاله الکترونیکی، ۲۹ هزار نسخه کتب الکترونیک و ۳ هزار نسخه پایان‌نامه اشاره کرد. همچنین پایگاه‌های نورمگز و نورلایب (کتابخانه دیجیتال نور) از طریق ایمیل سازمانی دانشگاه در دسترس کاربران قرار دارد.
هوش مصنوعی و توسعه مهارت‌های اطلاع‌رسانی
با پیشرفت سریع علم و فناوری و دگرگونی‌های اساسی در روش‌های مطالعه، یادگیری، پژوهش و دسترسی به منابع اطلاعاتی، کتابخانه مرکزی دانشگاه خود را موظف به هم‌گامی و تطبیق با این تغییرات می‌داند. از این رو، بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های کتابخانه در سال‌های اخیر به یادگیری، توسعه و تقویت مهارت‌های اطلاع‌رسانی کارکنان و آموزش این مهارت‌ها به ذی‌نفعان اختصاص یافته است.
هوش مصنوعی در حال تبدیل کتابخانه‌های دانشگاهی از مخازن ایستا به اکوسیستم‌های پویا و هوشمند است. با پذیرش تحول دیجیتال در آموزش عالی، کتابخانه‌ها باید برای پشتیبانی از پژوهش‌های داده‌محور، یادگیری شخصی‌سازی‌شده و مدیریت کارآمد منابع، تکامل یابند. بر همین اساس، تمرکز ویژه‌ای بر یادگیری هوش مصنوعی (AI) توسط کارکنان کتابخانه از طریق شرکت در کارگاه‌های آموزشی و دوره‌های آنلاین تخصصی صورت گرفته است. همچنین آموزش و آشنایی دانشجویان با هوش مصنوعی و معرفی کاربردهای آن در پژوهش‌های علمی، در صدر فعالیت‌های کتابخانه در سال گذشته قرار داشته است.
خدمات سنتی و پشتیبانی مستمر از پژوهش
در کنار اقدامات نوین، نقش‌ها و وظایف سنتی کتابداری همچون نیازسنجی و خرید منابع، خدمات فنی، سازماندهی منابع فیزیکی، امانت‌دادن کتاب‌ها و سایر خدمات مرتبط نیز به شکل مستمر انجام می‌شود.
بخش‌های کتابخانه مرکزی و شرح وظایف آن
وظایف کلی کتابخانه
- پیش‌بینی اعتبارات لازم جهت انجام امور سفارش، خرید کتب و نشریات مورد نیاز کتابخانه‌های دانشگاه؛
- تهیه و ارائه مواد و منابع چاپی، الکترونیکی، دیداری و شنیداری در زمینه‌های مختلف برای استفاده ذی‌نفعان؛
- حفظ و حراست از کتاب‌های نایاب و اسناد و مدارک تاریخی و قدیمی موجود در دانشگاه؛
- تجلید کتاب‌ها و نشریات و سایر مدارک علمی و تحقیقی موجود در کتابخانه؛
- تهیه گزارش‌های لازم از فعالیت‌های کتابخانه و ارائه آن به مراجع ذی‌صلاح؛
- تهیه کتب درسی و کمک‌درسی برای رشته‌های مختلف آموزشی دانشگاه؛
- احیا و نشر متون کهن معتبر و ممتاز؛
- مبادله کتاب و نشریات ادواری و اسناد با کتابخانه‌ها، مجامع و مراکز علمی و فرهنگی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی داخلی و خارجی؛
- گردآوری، ذخیره، نگهداری و در دسترس قرار دادن کتب، مجلات و نشریات علمی و فنی؛
- طبقه‌بندی، فهرست‌نویسی و آماده‌سازی کتب و نشریات برای تسهیل امر دسترسی به آن‌ها؛
- برقراری ارتباط با مراکز و مجامع علمی، کتابخانه‌ها و مراکز نشر در داخل و خارج از کشور؛
- ایجاد هماهنگی بین کتابخانه‌های فرعی دانشکده‌ها و گروه‌ها و نظارت بر کار آن‌ها؛
- آموزش و آشناسازی کارکنان جدید با امر کتابداری؛
- تهیه خلاصه کتب و مقالات علمی؛
- انجام امور مربوط به سفارش و خرید کتاب، نشریه و سایر منابع از داخل و خارج از کشور؛
- انجام سایر امور محوله از طرف مقام مافوق.
ریاست کتابخانه
- آشنایی کامل با وظایف و اهداف کتابخانه و ارتباط و مطالعه دائم در امور مربوط به کتاب و کتابداری؛
- بررسی و ارزشیابی برنامه‌های جاری و آتی پیشنهادی کتابخانه؛
- پیش‌بینی بودجه سالانه مورد نیاز کتابخانه؛
- ارزشیابی کمّی و کیفی فعالیت‌های کارکنان کتابخانه؛
- تعیین شرح وظایف تمامی کارکنان کتابخانه مرکزی و تقسیم وظایف بین آنان؛
- دریافت گزارش مستمر کار از کارمندان کتابخانه؛
- شرکت در جلسات، اتخاذ تصمیم و برنامه‌ریزی؛
- تعیین اولویت‌های مختلف بین کتابخانه‌ها و انجام مکاتبات؛
- سرپرستی طرح‌های پژوهشی کتابخانه؛
- مصاحبه با داوطلبان استخدام برای مشاغل مناسب کتابخانه‌ها؛
- پیشنهاد در مورد تشویقات، ترفیعات و سایر امور کارکنان؛
- بررسی نیازهای پرسنلی و تجهیزاتی کتابخانه‌ها و پیشنهاد آن به معاونت پژوهشی؛
- تسهیل و فراهم‌سازی امکان آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی کتابدار با هدف تخصصی‌سازی بخش‌های کتابخانه و بهینه‌سازی کیفیت خدمات؛
- همکاری با مجامع و مراکز علمی و فرهنگی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی داخل و خارج از کشور.
بخش مجموعه‌سازی (ثبت و سفارش)
- تشکیل کمیته انتخاب منابع کتابخانه‌ای و برگزاری مستمر جلسات؛
- نیازسنجی در خصوص منابع مورد نیاز اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان، پژوهشگران و محققان؛
- بررسی ابزارهای انتخاب مواد چاپی (کاتالوگ‌ها، سایت ناشران) و تهیه سیاهه‌های پیشنهادی از منابع انتخاب‌شده جهت سفارش؛
- ارتباط با گروه‌های آموزشی و پژوهشی، اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان و پژوهشگران و انجام نیازسنجی جهت گزینش منابع؛
- بررسی و کنترل فهرست سفارش با موجودی کتابخانه برای پرهیز از خرید تکراری؛
- شرکت در نمایشگاه‌های برگزارشده در کشور و خرید بر اساس درخواست‌های رسیده؛
- تهیه و تأمین منابع فارسی و لاتین اعم از کتاب، نشریه، مواد سمعی و بصری و پایگاه‌های اطلاعاتی با کمک متخصصان موضوعی؛
- تهیه و تأمین مواد دیداری و شنیداری، منابع الکترونیکی و نرم‌افزارهای مورد نیاز مراجعان و اعضای کتابخانه؛
- نظارت بر مراحل سفارش مواد مورد نیاز؛
- برنامه‌ریزی و نظارت بر امور سفارش‌های داخلی؛
- نظارت بر پیگیری و دریافت کامل مواد سفارش‌شده؛
- برقراری و حفظ ارتباط با فروشندگان، ناشران و کارگزاران معتبر؛
- تنظیم و پیشنهاد بودجه برای ایجاد تعادل موضوعی مجموعه؛
- ثبت منابع دریافتی به کتابخانه و انجام امور مربوط به قبض انبار و ارسال به فهرست‌نویسی؛
- انجام کلیه امور مالی مربوط به سفارش و بررسی قراردادها و تسویه‌حساب‌های نهایی؛
- همکاری با امور مالی جهت ارائه صورت‌حساب‌ها، پرداخت‌ها و تسویه‌حساب؛
- تقویت خرید اشتراکی؛
- برقراری ارتباط و نظارت بر روابط بین‌کتابخانه‌ای (امانت بین‌کتابخانه‌ای)؛
- برنامه‌ریزی و کنترل اجرای مبادله، اهدا و انجام کلیه امور مربوط به منابع اهدایی؛
- ساماندهی و کنترل منابع وجین‌شده و مفقودی در کتابخانه؛
- پیشنهاد سفارش و تهیه وسایل و تجهیزات کتابخانه‌های تابعه دانشگاه؛
- انجام امور مربوط به خروج اموال کتاب‌های وجین و مفقودی.
بخش سفارش و تأمین پایگاه‌های علمی و اطلاعاتی
- فراهم‌سازی امکان دسترسی سریع و راحت به منابع اطلاعاتی فارسی، عربی و لاتین برای اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان و کارکنان دانشگاه؛
- تأمین و تقویت مناسب‌ترین پایگاه‌های علمی و اطلاعاتی در حوزه‌های آموزشی و پژوهشی مورد نیاز دانشگاه؛
- اطلاع‌رسانی دسترسی آزمایشی و دائمی پایگاه‌ها از طریق سامانه‌ها و دریافت بازخورد و نظرات کاربران؛
- پیگیری‌های مربوط به دسترسی یا عدم دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی مورد استفاده در دانشگاه؛
- بررسی و معرفی پایگاه‌های علمی به گروه‌های هدف در قالب‌های مختلف؛
- تنظیم و پیشنهاد بودجه برای خرید یا اشتراک پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- همکاری با واحد مالی جهت ارائه صورت‌حساب‌ها، پرداخت‌ها و تسویه‌حساب امور پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- تقویت خرید اشتراکی پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- پیگیری قراردادهای پایگاه‌های اطلاعاتی و تسویه‌حساب منابع خریداری‌شده؛
- انجام، تکمیل و معرفی مخزن کتب الکترونیک کتابخانه؛
- انجام کلیه امور مربوط به کتابخانه‌های مجازی و دیجیتال؛
- تأمین و تهیه نسخه‌های جدید نرم‌افزار جامع کتابخانه‌ای و ویرایش آن به‌منظور استانداردسازی خدمات؛
- پیگیری قراردادهای مربوط به نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای.
بخش اطلاع‌رسانی
- ارائه خدمات اطلاع‌رسانی و اطلاع‌یابی حضوری و غیرحضوری به مراجعان؛
- ارتباط مداوم با شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات برای رفع مشکلات، اعمال پیشنهادها و استفاده از امکانات جدید؛
- بررسی مداوم و روزانه پایگاه‌های موجود از نظر تأیید عضویت، شارژ اعضا و بخش‌های مدیریتی؛
- بررسی نیازهای مرتبط با برنامه‌های آموزشی و پژوهشی و برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای اعضای هیئت‌علمی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی؛
- راهنمایی یا تهیه مقالات فارسی و انگلیسی برای دانشجویان؛
- تسلط کامل به تمامی پایگاه‌های مورد اشتراک فارسی و لاتین و ارائه خدمات آموزش سواد اطلاعاتی، مدیریت اطلاعات و مهارت‌های اطلاع‌یابی؛
- تهیه بروشورها و راهنماهای آموزشی به‌منظور آگاه‌کردن مراجعان از منابع و خدمات کتابخانه؛
- تهیه راهنمای آموزشی و نحوه استفاده از پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- همگام‌نمودن منابع و خدمات کتابخانه با تحولات جامعه و نیازهای متحول جامعه دانشگاهی؛
- مدیریت و پشتیبانی وب‌سایت کتابخانه مرکزی؛
- اشاعه گزینشی اطلاعات و خدمات آگاه‌یرسانی جاری از طریق درج در سایت کتابخانه؛
- گزارش نقاط قوت و ضعف منابع خریداری‌شده به ریاست کتابخانه؛
- ایجاد سامانه «از کتابدار بپرس» و مراجعه مداوم به سامانه پاسخگویی؛
- مدیریت پورتال کتابخانه مرکزی؛
- مدیریت متمرکز سامانه‌های شبکه و نرم‌افزار کتابخانه؛
- تهیه پشتیبان از اطلاعات کتابخانه؛
- به‌روزنگهداری صفحه مربوط به پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- پاسخگویی و راهنمایی حضوری، مجازی و تلفنی به مراجعان؛
- تهیه و ارائه گزارش‌های آماری و گزارش‌های عملکردی مربوط به بخش.
بخش خدمات فنی (سازماندهی منابع)
بخش خدمات فنی کتابخانه از مجموعه بخش‌های مجموعه‌سازی، فهرست‌نویسی و آماده‌سازی تشکیل شده است که تمام مراحل مربوط به تهیه و دسترس‌پذیر ساختن منابع برای مراجعان در این بخش انجام می‌شود.
- آماده‌سازی منابع و کتاب‌های فارسی و لاتین (شامل ممهورکردن منابع، ورود اطلاعات کامل کتاب‌شناختی، تهیه و چاپ برچسب‌ها)؛
- فهرست‌نویسی توصیفی و تحلیلی کتاب‌های فارسی، عربی و لاتین؛
- رده‌بندی کتاب‌های فارسی، عربی و لاتین؛
- ورود اطلاعات کتاب‌شناختی؛
- آماده‌سازی فنی کتاب‌ها شامل تهیه برچسب‌های بارکد و عطف؛
- آماده‌سازی نهایی کتاب‌ها جهت ارسال به بخش‌های امانت و مرجع؛
- آماده‌سازی پایان‌نامه‌ها و نمایه‌سازی آن‌ها؛
- آماده‌سازی طرح‌های تحقیقاتی و نمایه‌سازی آن‌ها؛
- آماده‌سازی منابع دیداری و شنیداری؛
- اعمال وجین کتاب‌های از رده خارج‌شده یا گمشده در نرم‌افزار کتابخانه؛
- آماده‌سازی کتاب‌های صحافی‌شده؛
- جایگزینی کتاب‌های گمشده؛
- اصلاح و الصاق مجدد بارکد و برچسب‌های مخدوش و گمشده؛
- تهیه و ارائه گزارش‌های آماری و عملکردی مربوط به منابع و مدارک چاپی؛
- فهرست‌نویسی بنیادی منابع در صورت لزوم؛
- آموزش همکاران جدید یا دانشجویان همکار به‌عنوان کار دانشجویی و کتاب‌یار.
بخش امانت
- پذیرش عضویت جدید اعضای هیئت‌علمی، دانشجویان و کارمندان؛
- تسویه‌حساب اعضا؛
- اصلاح اطلاعات اعضا؛
- امانت کتب و سایر منابع کتابخانه طبق ضوابط آیین‌نامه بخش امانت؛
- تحویل‌گرفتن کتب امانی و سایر منابع (بازگشت منابع)؛
- چیدن و مرتب‌کردن کتاب‌های بازگشتی در قفسه‌ها بر حسب شماره رده؛
- شناسایی کتاب‌های دارای اشکال و رفع آن؛
- قفسه‌خوانی (شلف‌خوانی) و کنترل موجودی به‌صورت دوره‌ای؛
- جداسازی کتاب‌های مخدوش و فرسوده و ثبت در سیستم جهت ارسال به صحافی؛
- وجین منابع؛
- پیگیری و بررسی برگشت امانات و استفاده از مقررات دیرکرد و دریافت جریمه؛
- دریافت و تنظیم کتاب‌های فهرست‌نویسی‌شده و رفع مغایرت کتب ارسال‌شده با اطلاعات شبکه؛
- بررسی نارسایی‌های گردش کتاب و ارائه پیشنهادهای اصلاحی؛
- دریافت عناوین پیشنهادی همکاران و دانشجویان جهت خرید؛
- محافظت و نگهداری از منابع موجود و انجام تعمیرات جزئی؛
- راهنمایی مراجعان در جست‌وجوی رایانه‌ای و کمک در بازیابی کتب و منابع؛
- نیازسنجی و تهیه منابع مورد نیاز مراجعان؛
- آموزش مراجعان و کارآموزان؛
- تهیه گزارش از تعداد مراجعان، تسویه‌حساب‌ها و عضویت‌های جدید؛
- راه‌اندازی رایانه‌های بخش مرجع و نگهداری و کنترل عملکرد آن‌ها؛
- ثبت کتب بخش در سیستم حفاظتی کتابخانه؛
- تهیه گزارش‌های آماری.
بخش مرجع
- پاسخگویی به سؤالات مراجعان؛
- آموزش نحوه استفاده از منابع مرجع به مراجعه‌کنندگان؛
- همراهی و کمک به مراجعان در انجام جست‌وجوی رایانه‌ای و موضوعی؛
- کمک به محققان در یافتن منابع مناسب جهت انجام پژوهش؛
- مشاوره و یاری به دانشجویان در انتخاب موضوع تحقیق و فرایند پژوهش؛
- فعالیت گسترده در شناسایی منابع مرجع و پیشنهاد برای خرید آن و وجین منابع قدیمی و تکراری؛
- انجام خدمات مرجع از طریق تلفن، چت، پست الکترونیکی و شبکه‌های اجتماعی؛
- قفسه‌خوانی در بخش مرجع به‌صورت ادواری؛
- شناخت نیازهای تحقیقاتی و مطالعاتی و منابع چاپی اعضای هیئت‌علمی و دانشجویان؛
- گزارش کمبودهای اطلاعاتی موجود در بخش مرجع به مدیریت کتابخانه؛
- نظارت بر امور سالن مرجع؛
- ارائه گزارش سالانه بخش مرجع و انجام سایر امور محوله؛
- تهیه و تنظیم کتاب‌شناسی‌ها و فهرست‌های مشترک.
بخش پایان‌نامه‌ها و ایرانداک
- آموزش فرایند دریافت پیشینه پژوهش از سامانه پیشینه پژوهش ایرانداک؛
- آموزش فرایند نام‌نویسی و کاربرد همانندجویی پروپوزال و پایان‌نامه‌ها در سامانه همانندجو؛
- آموزش فرایند عضویت و چگونگی ثبت پیشنهاده و پایان‌نامه در سامانه ملی ثبت ایرانداک؛
- آموزش جست‌وجوی منابع پایان‌نامه‌ای در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج)؛
- آموزش برخی دیگر از سامانه‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی ایرانداک؛
- بررسی و تأیید پیشینه پژوهش و ارجاع به تحصیلات تکمیلی و گروه آموزشی؛
- بررسی و تأیید همانندجویی پروپوزال و پایان‌نامه و ارجاع به تحصیلات تکمیلی؛
- بررسی و تأیید ثبت پیشنهاده و پایان‌نامه دانشجویان در سامانه ملی ثبت ایرانداک و ارائه کد رهگیری؛
- تسویه‌حساب پایان‌نامه دانشجویان تحصیلات تکمیلی؛
- تحویل، مشاهده و کنترل اطلاعات واردشده در نسخه‌های چاپی و الکترونیکی پایان‌نامه؛
- ثبت چکیده پایان‌نامه‌های دانشجویان در نرم‌افزار کتابخانه مرکزی؛
- تنظیم، رده‌بندی و نمایه‌سازی پایان‌نامه‌های دانشجویان به تفکیک رشته تحصیلی و سال دفاع؛
- تهیه فهرست و ارسال نسخه چاپی پایان‌نامه‌های تحویلی به بخش خدمات فنی.
بخش نشریات
- تهیه فهرست نشریات ادواری فارسی و لاتین؛
- نظم‌دادن و نگهداری نشریات ادواری جاری و گذشته‌نگر؛
- سفارش نشریه چاپی در صورت نیاز؛
- اقدام برای صحافی نشریات در صورت نیاز؛
- اتخاذ تصمیم در خصوص مجلات با مشورت ریاست کتابخانه؛
- تعیین کمبودها و نقص نشریات و ارائه بازخورد برای اقدام لازم؛
- ارائه اطلاعات و راهنمایی لازم به کاربران؛
- نظارت بر امور سالن نشریات.
بخش دیداری و شنیداری
- آماده‌سازی منابع مختلف دیداری و شنیداری آموزشی و کمک‌آموزشی رشته‌های مرتبط با دانشگاه؛
- ارائه آموزش‌های لازم به کاربران جهت بهره‌گیری بهینه از منابع چندرسانه‌ای؛
- سازماندهی، نگهداری و اشاعه منابع دیداری و شنیداری موجود در کتابخانه؛
- همکاری با سایر بخش‌های کتابخانه در جهت تأمین و استفاده بهینه از این منابع